TMMOB İnşaat Mühendisleri Odasının bağlı tüm şubeleri ile , yapı denetim sistemi hakkında, yaptığı
ortak açıklama.
YENİ BİR YAPI DENETİM DÜZENİ
Bu metnin amacı sağlıklı ve güvenli bir inşa süreci için olması gerekenleri tartışmaya açmaktır.
Türkiye’deki riskli yapı stokunun tespiti ve bunlara yönelik politikaların belirlenmesi ile imar
uygulamalarından doğan sorunlar doğrudan bu metnin konusu değildir.
Ülkemizde her yıl ortalama 100 bin yeni yapı üretilmektedir. Bu öneriler ile amaçlanan, riskli yapı
stokuna her yıl yeni risklerin eklenmesini önlemek ve riskli yapıların dönüştürülmesi veya
güçlendirilmesi süreçlerinin sağlıklı bir şekilde yapılabilmesinin altyapısını oluşturmaktır.
DEĞERLENDİRME:
4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunu ile kurgulanan sistemde, denetim hizmetinin “kamusal”
niteliği yok sayılmış ve denetim hizmeti ticarileştirilmiştir. Oysa yapı denetim hizmeti piyasa
dengelerine ve serbest piyasanın rekabetçi koşullarına terk edilemez.
Mevcut sistemin asli unsurları olan yapı denetim kuruluşları doğası gereği kâr amaçlıdır. Devlet bu
kuruluşlar üzerinde etkin bir denetim mekanizması da kuramamıştır. Dolayısıyla Yasa kapsamında, inşa
edilen yeni yapıların, istenilen düzeyde, güvenli, sağlıklı ve kaliteli olması sağlanamamıştır.
Yapı denetim sistemi içinde, kurucu ortakları da dâhil olmak üzere proje, uygulama ve malzeme
denetimiyle görevlendirilen ya da şantiye şefi olarak çalışan çok sayıda mühendis ve mimar yer
almaktadır. Sistem, bünyesindeki her bir aktör için farklı sorunlar barındırmaktadır.
Yapı Denetim Kuruluşlarının ortakları verilen hizmet için alınan bedellerin azlığından şikâyet etmekte;
denetim hizmetlerinde yaşanan kalite sorununu devlet tarafından belirlenen bu bedelin yetersiz
kalışına bağlamaktadır. Bu yakınmalarda haklılık payı vardır elbette. Zira devlet 595 sayılı KHK ile
oluşturulan yapı denetim sisteminde %4-8 oranında belirlediği hizmet bedelini müteahhitlerin baskıları
ile 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanunun sürecinde önce %3’e sonra da %1,5’e düşürmüştür.
Hizmet bedelleri üzerinde bu kadar oynanması ve giderek azaltılması bile yapı denetim sisteminin
nitelikli yapı üretimini sağlama hedefinden ne kadar uzak olduğunun, hukuki deyimle “şekli
zorunluluk”tan dolayı oluşturulduğunun açık bir göstergesidir.
Öte yandan Yapı Denetim Kuruluşları düşürülen ücretlerine karşılık en büyük maliyet unsuru olarak
gördükleri mühendis ve mimarların ücret ve giderlerini kısmaya çalışmakta, nitelikli işgücünden
kaçınmakta ve hatta hizmet almadan teknik elemanların imzalarını kullanma yoluna gitmektedirler.
Sistemde denetçi, kontrol elemanı ve şantiye şefi olarak yer alan mühendis ve mimarlar ise ekonomik
sorunların yanı sıra ücretli çalışmanın getirdiği sorunlarla da boğuşmaktadır. Mesleğinin gereğini
yapmaya çalışan meslektaşlarımız üstlendikleri sorumluluğa göre son derece düşük ücretlerle
çalıştırılmakta, üstelik bu ücretleri bile zamanında alamamakta, her an işsiz kalabileceği endişesi
taşımakta, bir yandan yapı üretim sürecinde görev alan eğitimsiz ve vasıfsız usta, kalfa ve işçi gibi
meslek mensupları ile uğraşırken diğer yandan yapı sahibi veya yüklenici tarafından proje dışı imalatları
görmezden gelmeye zorlanmaktadır.
İşveren vekili sıfatı nedeniyle iş kazaları da dâhil olmak üzere yapı işyerlerinde oluşabilecek her türlü
sorunun doğrudan muhatabı olan şantiye şefleri ise, tam zamanlı olarak çalışmaları gerekirken
sistemde aynı zamanda birden fazla işyerinde şantiye şefliği yapmalarına olanak tanınması nedeniyle,
üstlendikleri tüm bu sorumlulukların gereklerini yerine getirmekten uzaktır. Şantiye Şefliği hizmetleri
de büyük oranda kağıt üzerinde kalan formaliteye dönüşmüş durumdadır.
Sistemin sağlıksız kurgusu ve suiistimaller nedeniyle görevini layıkıyla yapamayan birçok mühendis ve
mimar cezai ve hukuki pek çok yaptırımla karşılaşmaktadır. Sistem yarattığı kaosun tek suçlusu olarak
mühendis ve mimarları görmekte ve hedef tahtasına oturtmaktadır. Zira yasanın uygulama sürecinde
karşılaşılan güçlükler giderilmediği gibi yapılan değişiklikler sadece yapı denetim firmaları lehine olmuş,
sayıları on binleri bulan mühendis ve mimar çalışanlar için koşullarını iyileştirici en ufak bir düzenleme
yapılmamıştır.
Ayrıca, teknik kadroların nitelikleri ve yeterlilikleri sorgulanmaksızın yapı denetim sisteminde görev
üstlenebilmeleri bir başka sorundur. Denetim hizmetlerini yapanlar, yapılan işin önemi gereği bilgi,
deneyim ve uzmanlık sahibi olmak durumundadır. Ancak sistem bu tür elemanların görev
yapabilmesine olanak sağlamamaktadır.
Sistemin böyle yürüdüğü bir ortamda sağlıklı bir inşa sürecinin oluşması elbette ki mümkün
olamamakta, toplumun can ve mal güvenliği tehlikeye atılmaktadır. Denetim hizmetlerinin serbest
piyasa koşullarına terk edilmesi topluma büyük bedeller ödetmektedir.
SONUÇ VE ÖNERİLER:
Mevcut Yapı Denetim Yasasının öngördüğü, ticari yanı ağır basan yapı denetim şirketi modeli yerine;
uzmanlık ve yapılan işin önemini ve sorumluluğunu bilen yapı denetçilerinin etkinliğine dayalı, meslek
odalarının sürece etkin katılımını sağlayacak yeni bir denetim süreci modeli hayata geçirilmelidir.
Böylesi bir model için önerilerimiz aşağıda maddeler halinde belirtilmektedir.
1- ÖNCELİKLE YETKİN MÜHENDİSLİK: Mühendislik hizmetlerinde özellikle yapı alanlarında
hizmet veren teknik kadroların bilinçli ve bilgili olmaları kamu çıkarları açısından son
derece büyük bir önem taşımaktadır. Halkın can ve mal güvenliğinin korunması, ulusal
kaynakların doğru kullanılması, bilgi ve bilinç düzeyinin artmasıyla doğru orantılıdır. Yüksek
öğretim kurumlarında verilen mühendislik eğitimi seviyesi ne olursa olsun temel eğitim
niteliğindedir. Ayrıca bir mühendislik dalının pek çok alt dalları bulunmaktadır. Bir
mühendisin sadece dört yıllık bir eğitim ile unvanını taşıdığı meslekte ve alt dallarının
tamamında uzmanlaşması ya da yetkinleşmesi fiilen mümkün değilken taşıdığı unvan
nedeniyle tüm alanlarda yetkilendirilmiş olması bir çelişkidir. Bu çelişkiden faydalanan ise
mühendisin bilgisinden ziyade imzasına ihtiyaç duyan çıkar çevreleridir. Dolayısıyla 1938
yılından bugüne değiştirilmemiş olan 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Kanunu
değiştirilmeli Meslek Odalarının kendi meslektaşlarını yetkinliklerine göre belgelendirme
ve yetkilendirme hakkı getirilmelidir.
2- Yapı Denetim Sisteminde proje denetimi ve uygulama denetimi birbirinden ayrılmalı,
kamu bünyesinde ülke genelinde ihtiyaç duyulan yer ve miktarda idari özerkliğe ve
güvenceye sahip “Etüt ve Proje Denetim Birimleri” oluşturulmalıdır. Bu birimler
denetledikleri projelerin ölçek ve özelliklerine göre sınıflandırılmalı ve yetkilendirilmelidir.
Bu birimlerde ilgili tüm meslek disiplinlerinin yeterli düzeyde istihdamı sağlanmalı, görev
yapacak sorumlu denetçi İnşaat Mühendisleri Meslek Odası tarafından belirlenmiş Yetkin
Mühendisler olmalı, çalışan tüm mühendis ve mimarlar ilgili meslek kuruluşları tarafından
sertifikalandırılmalı, yaptıkları görev ve aldıkları sorumlulukların karşılığı oranında
ücretlendirilmelidir.
3- Yapı Denetim Kuruluşları doğrudan kamu tarafından görevlendirilmiş birimler olarak
çalışmalıdır. Yapı Denetim Kuruluşları ile müteahhit ve/veya yapı sahibi arasında herhangi
bir mali ve idari bağlantı olmamalı Yapı Denetim ücretleri doğrudan kamu tarafından
ödenmeli ve bu kuruluşlar doğrudan kamuya karşı sorumlu olmalıdır.
4- Yapı Denetim Kuruluşları için sorumluluk sigortası zorunluluğu getirilmelidir.
5- Hazır beton üreticileri de sisteme entegre edilip, yükümlülükleri ve uygulanacak
yaptırımlar tanımlanmalı ve takibi yapılmalıdır. ( Her beton santralinde reçete
hazırlayabilen en az 1 mühendis ve 1 yardımcı teknik personelin olması, her beton
santralinde TS206-1 e uygun yapı laboratuvarı ve haftalık kontrollerin yapılması
gerekmektedir.)
6- Yapı Denetim Kuruluşlarının ortaklarının içerisinde Meslek Odası tarafından
belgelendirilmiş en az bir tane Yetkin İnşaat Mühendisi bulunmalı ve onun sorumluluğunda
diğer denetçiler ve kontrol elemanları çalışmalıdır.
7- Yapı Denetim Kuruluşunda görev yapacak mühendis ve mimarlar sorumluluklarına göre
meslek kuruluşlarınca belgelendirilmeli, takibi yapılmalıdır.
8- Yapı Denetim Kuruluşlarında çalışan tüm görevliler kamu görevlisi statüsünde olmalı,
ücretleri, iş güvenceleri ve özlük hakları teminat altına alınmalı, ücretleri TMMOB
tarafından belirlenen asgari ücretin altında olmamak kaydıyla görev, yetki ve
sorumluluklarına göre kademeli olarak belirlenmelidir.
9- Gerek Etüt ve Proje Denetim Birimlerinde gerekse Yapı Denetim Kuruluşlarında görev
yapan mühendis ve mimarlar için mesleki sorumluluk sigortası getirilmelidir. (Ve sektörde
SİM ve İTB belgesi bulunanlar için proje havuzu oluşturulabilir. Çevre şehircilik statik
projeleri yapı denetim şirketlerinde olduğu gibi havuzdan atayabilir. Kontrol mekanizması
ise İMO olabilir )
10- Yapı Denetim Kuruluşlarının oluşmasından, görevlendirilmesinden ve takibinden sorumlu
olan tüm kurullarda Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliğine bağlı ilgili Odaların
temsilcileri yer almalıdır.
11- Nitelikli proje hizmetlerinin verilebilmesi için Meslek Odalarının önündeki engeller
kaldırılmalı, proje hizmeti veren Mühendis ve Mimarlar için Odaların yetkilendirme ve
denetleme hakkı olmalı, proje hizmet koşulları ve ücretleri Odalar tarafından
belirlenmelidir.
12- Müteahhitlik iş, işleyiş ve ilişkilerini belirleyen özel bir kanun çıkarılmalı ve sorumlulukları
belirlenmelidir. Kamu müteahhitleri gibi yeterlilik kriterleri getirilmeli teknik kadro, finans,
donanım ve iş bitirme kriterleri koyularak titizlikle uygulanmalıdır.
13- Yapı alanı 1500 m²’yi geçen her yapım işinde tam zamanlı olarak bir Şantiye Şefi
bulundurulması zorunlu hale getirilmelidir.( Yapı alanı şartı olmaksızın her yapı can
güvenliği gerektirir bu neden ile her yapı için 1 şantiye şefi zorunlu olmalı)
14- Şantiye Şeflerinin işveren (müteahhit) ile yapacağı hizmet sözleşmeleri ilgili Meslek Odası
tarafından belirlenen tip sözleşmeler çerçevesinde olmalı, Şantiye Şeflerinin alacakları
ücretler TMMOB’nin belirlemiş olduğu ücretlerin altında olmamalıdır. ( Bu ücretler yapı
denetim şirketleri gibi çevre şehircilik veya devlet kanalları ile şantiye şeflerine ulaştırılırsa
müteahhit şantiye şefi ücretlerinde kısmaya gidilmesi engellenebilir.)
15- Şantiye Şeflerinin belgelendirilmesi ve bu belgelendirmeye esas eğitimleri ilgili Meslek
Odası tarafından yapılmalıdır.
16- Sistemde görev alan tüm mühendis ve mimarların sicilleri kayıtlı oldukları Meslek Odaları
tarafından tutulmalıdır.
17- Tüm yapılar, yapım ve kullanım özelliklerini koruyup korumadığının tespiti amacıyla ve ilgili
kamu kurumlarının sorumluluğu altında, imara aykırılık, yapısal elemanlardaki değişiklik ve
hasar-deformasyon oluşup oluşmadığı bakımından periyodik olarak denetlenmelidir. (
Yapılar iskan aldıktan sonra hiçbir şekilde denetime tabi olmamaktadır. Bunun çözümü ise
TDUB (Türkiye Değerleme Uzmanları Birliği ) ile koordineli olarak çözülebilir. Yapıların
hemen hemen tamamında veya bağımsız bölümlerin en az bir tanesinde kredi kullanıldığı
için ilgili Değerleme Uzmanı Projeye olan aykırılıkları raporlarında belirlemektedir. Ortak
hareket edilirse bu aykırılıklar ne zaman yapıldığı tespit edilebilir ve çözüme
kavuşturulabilir.)
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Adana Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Ankara Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Antalya Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Aydın Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Balıkesir Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Bursa Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Çanakkale Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Denizli Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Diyarbakır Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Erzurum Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Eskişehir Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Gaziantep Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Hatay Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Mersin Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Kocaeli Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Konya Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Manisa Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Muğla Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Sakarya Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Samsun Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Tekirdağ Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Trabzon Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Uşak Şubesi
TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Van Şubes
